Spójrz na poniższą ilustrację tytułową. Wygląda znajomo, prawda? Siatka zdjęć, profil użytkownika, followersi, serduszka. Pierwsza myśl – Instagram. Ale nie, to nie Instagram. To Pixelfed. Jednak to nie bliźniak Instagrama, tak jak Mastodon nie jest klonem Twittera, a PeerTube – YouTube’a. To zupełnie inny świat. Świat, w którym platformy społecznościowe nie są kontrolowane przez jedną korporację, lecz składają się z setek niezależnych serwerów, tworzących wspólną sieć. Ten świat nosi nazwę zdecentralizowanych sieci społecznościowych (decentralized social networks, w skrócie DSN).
Czym są DSN?
Zdecentralizowane sieci społecznościowe to odpowiedź na scentralizowany porządek, w którym wielkie firmy, takie jak Meta, X, TikTok, trzymają wszystkie karty. W klasycznym modelu jedna korporacja kontroluje wszystko: serwery, dane użytkowników, a nawet to, co zobaczysz w swoim feedzie. W DSN ten układ się zmienia. Nie ma jednego centrum dowodzenia – zamiast tego istnieje wiele niezależnych serwerów zwanych instancjami. Każda ma swoich administratorów, własne zasady i kulturę. A mimo to wszystkie potrafią się ze sobą porozumieć, tworząc wspólny ekosystem.
Przykład
Dobrym przykładem jest Fediverse – ekosystem zdecentralizowanych sieci społecznościowych połączonych protokołem ActivityPub. Rejestrujesz się w jednej instancji, ale możesz komunikować się z użytkownikami setek innych – dzięki mechanizmowi zwanemu federacją (stąd też nazwa Fediverse). To trochę jak z e-mailem: jeden użytkownik korzysta z Gmaila, drugi z Outlooka, a mimo to bez problemu wymieniają się wiadomościami.
Słuchaj „Marketer+” Podcast
Nie podoba Ci się klimat albo regulamin Twojego serwera? Spakuj cyfrowe walizki i przenieś konto gdzie indziej. A jeśli masz ochotę – postaw własny serwer i zbuduj społeczność po swojemu.
Do Fediverse należą między innymi takie aplikacje jak:
- Mastodon – alternatywa dla Twittera/X, oparta na mikroblogowaniu,
- PeerTube – zdecentralizowany odpowiednik YouTube’a, w którym każdy może hostować własny serwer wideo,
- Pixelfed – odpowiednik Instagrama, skupiony na zdjęciach, pozbawiony reklam i algorytmicznego feedu.
Federacja to nie tylko łączenie serwerów w ramach jednej aplikacji, lecz także współpraca między zupełnie różnymi platformami. To bardzo wygodne! Wyobraź sobie, że masz przyjaciółkę — utalentowaną fotografkę, która woli dzielić się zdjęciami na platformie do ich udostępniania, niż pisać posty tekstowe. Ty z kolei nie publikujesz zdjęć, preferujesz sieci oparte na tekście. W tradycyjnych mediach społecznościowych musiałbyś założyć konto na tej samej platformie co przyjaciółka, by zobaczyć jej posty czy je skomentować. W Fediverse to niepotrzebne: możesz obserwować konto znajomej na Pixelfed z poziomu Mastodona, komentować jej zdjęcia i udostępniać dalej jej posty.
Jak to działa w praktyce?
Dla nowego użytkownika najważniejsza różnica zaczyna się już na starcie. W tradycyjnych mediach społecznościowych rejestrujesz się „na platformie” – niezależnie od tego, czy to Facebook, Instagram czy Twitter, zawsze jest jedna centralna brama.
Warto wiedzieć
W Fediverse wygląda to inaczej. Nie zapisujesz się do „całego Fediverse”, tylko do konkretnej instancji – serwera, który staje się Twoim cyfrowym domem. To on przechowuje Twoje dane, daje Ci przestrzeń na publikację i łączy z resztą świata. Możesz wybrać instancję ogólną, jak mastodon.social lub pixelfed.social, albo bardziej tematyczną – skupioną na sztuce, fotografii czy konkretnej społeczności językowej. Każda ma własnych administratorów i własne zasady moderacji. Decyzja, gdzie się zarejestrujesz, ma więc dużo większe znaczenie niż w klasycznych, scentralizowanych sieciach.
Discord ≠ Fediverse
Często słyszę pytanie: „To działa jak Discord, prawda?”. W Discord też są serwery, więc jest niby podobnie, ale… nie do końca. Discord jest jak impreza w wynajętej sali. Możesz zaprosić znajomych, ustalić własne zasady, ale lokal wciąż należy do właściciela – Discord Inc. Jeśli uzna, że przeszkadzasz, po prostu Cię wyrzuci. I nie pogadasz z ekipą z imprezy za ścianą.
Fediverse jest bardziej jak domówka w Twoim własnym mieszkaniu. Ty ustalasz reguły, Ty jesteś gospodarzem. A jeśli chcesz, możesz otworzyć drzwi i okna, żeby Twoi goście pogadali z sąsiadami z innej domówki.
Na co to komu?
Na pierwszy rzut oka DSN mogą wydawać się niszowe, skomplikowane, wręcz „geekowe”. Po co się tym interesować, skoro „wszyscy są na Instagramie”? Bo właśnie Ci „wszyscy” coraz częściej mają dość tradycyjnych mediów społecznościowych. Wszechobecne reklamy, algorytmy, utrata kontroli nad danymi – tego w DSN po prostu nie ma. To przyciąga użytkowników, z których 54% deklaruje potrzebę większej kontroli nad swoimi danymi. Dla 52% kluczowa jest ochrona prywatności, a 32% ma już dość reklam w social mediach1.
Prywatność rezonuje szczególnie z młodszymi pokoleniami. Pokolenie Z coraz częściej dystansuje się od wielkich platform. Aż 65% młodych mówi, że czuje się bezpieczniej w mniejszych aplikacjach, takich jak właśnie Discord2. I choć nie są one zdecentralizowane, pokazuje to wyraźny trend: odchodzenie od masowych mediów ku mniejszym, bardziej prywatnym przestrzeniom – a to tworzy idealny grunt dla rozwoju DSN.
Cena wolności – wyzwania DSN
Internet bez algorytmów, reklam i globalnych korporacji brzmi jak spełnienie marzeń. Ale DSN nie są utopią. Największym wyzwaniem jest moderacja treści.
Warto wiedzieć
W scentralizowanych sieciach reguły ustala jedna platforma i sama ich pilnuje. W DSN odpowiedzialność spada na poszczególnych administratorów. Efekt? Standardy potrafią być skrajnie różne – od starannie zarządzanych instancji po miejsca przypominające dziki zachód internetu, gdzie łatwo o nadużycia.
Jednym z najpoważniejszych jest rozpowszechnianie nielegalnych treści. W 2023 r. raport Stanford Internet Observatory ujawnił, że niektóre instancje Mastodona zawierały setki postów z materiałami CSAM (Child Sexual Abuse Material). Były promowane w darknecie i działały jak ukryte serwisy – z anonimowymi administratorami, hostingiem offshore i brakiem moderacji. Mechanizm federacji pozwolił im przenikać do innych serwerów, pokazując, jak trudne bywa utrzymanie porządku w zdecentralizowanym świecie.
To nie pierwszy taki przypadek. W 2019 r. do Fediverse próbowała dołączyć platforma Gab, znana z treści skrajnie prawicowych i mowy nienawiści. Społeczność zareagowała błyskawicznie – wielu administratorów Mastodona zablokowało możliwość federowania z Gabem. Pojawiły się nawet propozycje wprowadzenia „hard coded banów” bezpośrednio w oprogramowaniu. Ale natura sieci – zdecentralizowanej i odpornej na centralne decyzje – nie pozwoliła tego zrobić.
To klasyczny konflikt między wolnością słowa a bezpieczeństwem społeczności – dylemat, który DSN wciąż próbują rozwiązać.
Fediverse – wierzchołek góry lodowej
Fediverse to tylko jeden z przykładów zdecentralizowanych sieci społecznościowych. Alternatywą dla fediwersum opartym na protokole ActivityPub są inne technologie, które próbują rozwiązać podobne problemy w nieco odmienny sposób. Jednym z najgłośniejszych projektów ostatnich lat jest Bluesky, zainicjowany przez Jacka Dorseya, współzałożyciela Twittera. Bluesky również działa jak federacja, ale rozwija się niezależnie, korzystając z własnego otwartego protokołu AT.
Równolegle powstają platformy oparte na technologii blockchain, w których decentralizacja nie opiera się na federacji serwerów, lecz na rozproszonym rejestrze transakcji. W zależności od projektu, w blockchainie zapisywane są wpisy, interakcje, dane użytkowników lub metadane treści – trwale, publicznie i w sposób niemal niemożliwy do usunięcia czy ocenzurowania. Do najbardziej znanych projektów tego typu należą Steemit, Minds, Odysee (LBRY).
Fediverse kontra blockchain DSN
Choć i Fediverse, i blockchainowe social media mają wspólny cel – ograniczenie dominacji Big Techu – realizują go w zupełnie inny sposób.
Fediverse działa podobnie jak klasyczne platformy: zakładasz konto na wybranym serwerze i korzystasz z niego jak z Twittera czy Instagrama – z tą różnicą, że jeśli zechcesz, możesz przenieść swój profil do innej instancji.
W blockchainowych social mediach wbudowane mechanizmy nagradzania w tokenach sprawiają, że platformy stają się nie tylko miejscem wymiany treści, lecz także cyfrowym rynkiem, a do pełnego korzystania z wielu aplikacji często potrzebny jest portfel kryptowalutowy.
Przykład
W serwisie Steemit użytkownicy otrzymują tokeny STEEM za publikowanie i ocenianie treści. Podobnie jest w przypadku Minds – użytkownicy są nagradzani tokenami MINDS (ERC-20) za aktywność. To bardziej wymagające technologicznie środowisko przyciąga osoby szukające większej wolności i realnych korzyści z własnej aktywności online.
Statystyki i przyszłość DSN
Fediverse – sieć obejmująca platformy takie jak Mastodon, PixelFed czy PeerTube – liczy dziś ponad 13 milionów zarejestrowanych użytkowników3. Bluesky przekroczył 38 milionów użytkowników, mimo że przez długi czas działał tylko „na zaproszenie”4. Jeszcze sporo wody upłynie w Wiśle, zanim te aplikacje dogonią – o ile w ogóle – miliardowych gigantów takich jak Instagram czy Facebook. Jednak tempo wzrostu zainteresowania jest imponujące. W ciągu ostatnich pięciu lat zainteresowanie pojęciem „decentralized social media” wzrosło o 138%, a wyszukiwanie hasła „Fediverse” zwiększyło się aż o 433%. Z kolei w ciągu zaledwie dwóch lat liczba wyszukiwań frazy „Bluesky” poszybowała w górę o imponujące 775%5.
Prognozy rynkowe też robią wrażenie: do 2033 r. wartość tradycyjnych mediów społecznościowych ma wzrosnąć z 218 miliardów USD do 816 miliardów USD (CAGR 14%)6, podczas gdy zdecentralizowane platformy osiągną 101,2 miliardów USD, rosnąc niemal dwukrotnie szybciej (CAGR 23,6%)7. Najszybszy rozwój obserwuje się w Japonii (31%), USA (29,9%), Wielkiej Brytanii (28,4%) i Chinach8.
Marki eksperymentują z DSN
Już dziś niektóre marki i instytucje eksperymentują z obecnością w zdecentralizowanych sieciach społecznościowych, choć nie wszystkie ich profile pozostają aktywne. Po przejęciu Twittera przez Elona Muska Volkswagen Global założył konto na Mastodon. Obecne są tam również Xbox, Mozilla, Red Bull Racing. Z kolei Netflix, Duolingo i American Eagle eksperymentują z Bluesky.
W świecie instytucji edukacyjnych i medialnych wyróżnia się NASA, publikująca na Odysee materiały edukacyjne i aktualizacje misji kosmicznych. Na tej samej platformie działa też Russia Today, wykorzystując ją do omijania tradycyjnych form cenzury.
DSN – nowa era internetu?
Zdecentralizowane sieci społecznościowe wciąż pozostają niszowe, ale ich rozwój pokazuje, że internet przyszłości może wyglądać zupełnie inaczej. Jeśli uda się znaleźć równowagę między wolnością a bezpieczeństwem, DSN mogą stać się prawdziwą cyfrową demokracją – miejscem, w którym to społeczność, a nie korporacja, ustala zasady.
Czy da się pogodzić wolność z odpowiedzialnością? To pytanie, które zdecentralizowany internet dopiero zaczyna zadawać – i które może zdefiniować jego przyszłość.
Źródła:
- Crypto Vantage, Survey Shows Growing Interest in Decentralized Social Media
- Impero, The_Move_Gen_We_Full_Report.pdf
- Fediverse.Party, About Fediverse – Fediverse.Party – explore federated networks
- SocialMediaToday, Bluesky Reaches 38M Users, Though Post Volume Is Declining | Social Media Today
- Exploding Topics, Decentralized social media searches rise as Bluesky hits 35 million users
- Spherical Insights, Social Media Market Size, Trends, Forecasts To 2033
- Future Market Inisghts, Global Decentralized Social Network Market is Set to Grow to US$ 101,200.8 Million at a CAGR of 23.6% from Forecast 2023 to 2033 | Future Market Insights, Inc.
- Future Market Insights, Decentralized Social Network Market | Global Market Analysis Report – 2035
